Makroekonomiden finansal tablolara, ekonometriye kadar temel kavramları teknik tanım, sade anlatım ve örnekle aynı yerde bul.
122 sonuç
Her gözleme önemini veya payını temsil eden farklı ağırlıklar vererek hesaplanan ortalamadır.
Büyük paya sahip kalemin sonucu daha çok etkilediği ortalamadır.
Örnek: TÜFE'de yüksek harcama payına sahip kategori endeksi daha güçlü etkiler.
Sözleşme sonrasında davranışın tam gözlenememesi nedeniyle korunan tarafın daha fazla risk almasıdır.
Maliyetin bir bölümünü başkası taşıyınca daha riskli davranmaktır.
Örnek: Tam sigorta, önlem alma teşvikini azaltırsa ahlaki tehlike ortaya çıkar.
Tahmin edilen modelde gözlenen değer ile modelin tahmin ettiği değer arasındaki örneklem içi farktır.
Modelin her gözlemde açıklayamadığı kısımdır.
Örnek: Gerçek değer 12, tahmin 10 ise artık 2'dir.
Üreticilerin farklı fiyat düzeylerinde piyasaya sunmak istedikleri mal veya hizmet miktarı ilişkisidir.
Fiyat değiştikçe satıcıların ne kadar satmak istediğini gösterir.
Örnek: Diğer koşullar sabitken fiyat yükseldiğinde arz edilen miktar artabilir.
Veri dağılımındaki diğer gözlemlerden belirgin biçimde uzak duran, hata veya gerçek olağan dışı olayı temsil edebilen gözlemdir.
Sıradan örüntüden çok uzak duran değerdir.
Örnek: Aykırı değeri silmeden önce ölçüm hatası mı ekonomik şok mu olduğu araştırılmalıdır.
Bir modelin açıklamaya veya tahmin etmeye çalıştığı sonuç değişkenidir.
Neden değiştiğini anlamaya çalıştığımız çıktıdır.
Örnek: Ücret denkleminde saatlik ücret bağımlı değişken olabilir.
Bağımlı değişkendeki farklılığı açıklamak için modele dahil edilen açıklayıcı değişkendir.
Sonuçla ilişkisini ölçmek istediğimiz girdidir.
Örnek: Eğitim yılı ücret denkleminde açıklayıcı değişken olabilir.
Bankaların ödeme yükümlülükleri ve düzenlemeler için kasada veya merkez bankasında tuttuğu yüksek likit varlıklardır.
Bankanın ödemeleri karşılamak için hazır tuttuğu merkez bankası parasıdır.
Örnek: Zorunlu karşılıklar rezerv talebinin yalnızca bir bölümüdür.
Bir değişim oranının karşılaştırıldığı önceki dönem değerinin olağan dışı yüksek veya düşük olması nedeniyle ortaya çıkan mekanik etkidir.
Bugünkü veri değişmese bile kıyaslanan eski değer oranı oynatabilir.
Örnek: Geçen yılın çok yüksek aylık artışı hesaptan çıkınca yıllık enflasyon düşebilir.
Bir işletmenin belirli tarihteki varlıklarını, yükümlülüklerini ve özkaynaklarını gösteren finansal tablodur.
Şirketin o gün neye sahip olduğunu ve bunları nasıl finanse ettiğini gösterir.
Örnek: Temel eşitlik: Varlıklar = Yükümlülükler + Özkaynaklar.
Bir işlemde taraflardan birinin diğerinden daha fazla veya daha kaliteli bilgiye sahip olmasıdır.
Alıcı ve satıcının aynı şeyi aynı ölçüde bilmemesidir.
Örnek: İkinci el araç satıcısı aracın sorunlarını alıcıdan daha iyi bilebilir.
Bir zaman serisinde şokların etkisinin kalıcı olabildiğini ve serinin düzeyde durağan olmayabileceğini gösteren dinamik özelliktir.
Serinin ortalamasına kolayca dönmediği kalıcı hareket yapısıdır.
Örnek: Birim köklü bir fiyat serisinin birinci farkı durağan olabilir.
Hasılattan satılan mal veya hizmetin doğrudan maliyeti çıkarıldıktan sonra kalan tutardır.
Satışın doğrudan maliyetinden sonra kalan ilk kâr basamağıdır.
Örnek: Ciro 1.000 ve satış maliyeti 650 ise brüt kâr 350'dir.
Kamu harcamalarının belirli dönemde kamu gelirlerini aşan kısmıdır.
Devletin dönem içinde topladığından daha fazla harcamasıdır.
Örnek: Vergi gelirleri 90, harcamalar 110 birimse bütçe açığı 20 birimdir.
Mal ve hizmet ticareti, birincil gelirler ve cari transferlerden doğan dış dünya gelir-gider farkıdır.
Ekonominin dış dünyayla dönemsel döviz kazanımı ve harcaması arasındaki farktır.
Örnek: İthalat ve dış gelir ödemeleri gelirleri aşarsa cari açık oluşabilir.
İşletmenin ana faaliyetlerinden mal veya hizmet satışı karşılığında elde ettiği brüt gelir tutarıdır.
Şirketin satışlardan kazandığı toplam gelirdir; kâr değildir.
Örnek: 100 ürün 50 TL'den satılırsa ciro 5.000 TL'dir.
Gerçekleşen üretim ile ekonominin enflasyonu hızlandırmadan sürdürebileceği potansiyel üretim arasındaki farktır.
Ekonominin kapasitesinin üstünde mi altında mı çalıştığını anlatır.
Örnek: Talep zayıf ve üretim potansiyelin altındaysa çıktı açığı negatiftir.
Genel fiyat düzeyinin kalıcı biçimde gerilemesidir; enflasyonun yavaşlamasından farklıdır.
Ortalama fiyatların gerçekten düşmesidir.
Örnek: Fiyat endeksi 120'den 117'ye inerse ilgili dönemde deflasyon vardır.
Nominal bir büyüklüğü fiyat etkisinden arındırarak reel büyüklüğe dönüştürmekte kullanılan fiyat endeksidir.
Parasal seriden fiyat artışını temizleyen ölçüdür.
Örnek: GSYH deflatörü ekonomide üretilen nihai mal ve hizmetlerin geniş fiyat ölçüsüdür.
Üretim veya satış hacmiyle birlikte değişen maliyettir.
Daha çok üretince genellikle artan maliyettir.
Örnek: Ürün başına hammadde gideri değişken maliyettir.
Arz edilen miktar ile talep edilen miktarın eşitlendiği piyasa fiyatıdır.
Alıcı ve satıcı planlarının uyuştuğu fiyattır.
Örnek: Denge üstündeki fiyatta satılamayan stok, fiyat üzerinde aşağı baskı kurabilir.
Enflasyon oranının düşmesi, yani fiyatların daha yavaş artması sürecidir.
Fiyatlar artmaya devam eder; fakat artış hızı azalır.
Örnek: Yıllık enflasyonun yüzde 60'tan yüzde 40'a gerilemesi dezenflasyondur.
Modelin hata terimiyle ilişkisiz olduğu varsayılan ve sistem dışından belirlendiği kabul edilen açıklayıcı değişkendir.
Modelin açıklamaya çalışmadığı, dışarıdan gelen girdidir.
Örnek: SARIMAX'taki X, uygun varsayımlar altında dışsal göstergeleri temsil eder.
Bir ekonomik kararın fiyat mekanizmasına tam yansımayan maliyet veya faydasının üçüncü kişileri etkilemesidir.
İşlemi yapmayan insanların da etkilenmesidir.
Örnek: Hava kirliliğinin toplum sağlığına maliyeti negatif dışsallıktır.
Bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatıdır.
Bir birim yabancı para için kaç birim yerli para gerektiğini gösterir.
Örnek: USD/TL'nin yükselmesi, aynı tanım altında Türk lirasının dolar karşısında değer kaybetmesidir.
Bir zaman serisinin ortalama, varyans ve bağımlılık yapısı gibi temel istatistiksel özelliklerinin zaman içinde istikrarlı olmasıdır.
Serinin davranış kurallarının zamanla kökten değişmemesidir.
Örnek: Belirgin trend taşıyan fiyat düzeyi çoğu zaman durağan değildir.
Bir değişkenin belirli kayıt veya zamanda ölçülmemiş, raporlanmamış ya da kullanılamaz olmasıdır.
Veri tablosundaki bilinmeyen değerdir; otomatik olarak sıfır değildir.
Örnek: Eksik satış değerini sıfırla doldurmak toplam satışı yapay olarak düşürebilir.
Bir veya birden çok değişkenin zaman içindeki göreli hareketini seçilmiş bir baz değere göre özetleyen ölçüdür.
Birçok hareketi ortak bir başlangıca göre tek sayıda toplar.
Örnek: Baz dönemi 100 olan endeksin 115'e çıkması baz döneme göre yüzde 15 artışı gösterir.
Mal ve hizmetlerin genel fiyat düzeyindeki sürekli artış hızıdır; tek bir ürünün pahalanması enflasyon sayılmaz.
Ortalama fiyatların ne kadar hızlı yükseldiğini anlatır.
Örnek: TÜFE bir yılda 100'den 130'a çıkarsa yıllık tüketici enflasyonu yüzde 30'dur.
Geçmiş enflasyonun sözleşmeler, beklentiler ve fiyatlama alışkanlıkları yoluyla gelecekteki enflasyonu sürdürme eğilimidir.
Enflasyonun yön değiştirse bile eski hızını bırakmakta zorlanmasıdır.
Örnek: Geçmiş enflasyona endeksli ücretler fiyat baskısını bir süre taşıyabilir.
Hanehalkı, firmalar veya piyasa katılımcılarının gelecekteki fiyat artışına ilişkin tahminidir.
İnsanların fiyatların ne kadar artacağını düşündüğüdür.
Örnek: Yüksek beklenti ücret ve fiyat kararlarına girerek enflasyonun kalıcılığını artırabilir.
Sabit maliyetlerin yüksekliği nedeniyle satışlardaki değişimin faaliyet kârında daha büyük oransal değişim yaratmasıdır.
Sabit gider çoksa küçük satış değişimi kârı daha sert oynatır.
Örnek: Kira ve makine gideri yüksek bir işletmede satış düşüşü faaliyet kârını hızla azaltabilir.
Ana faaliyetlerden doğan gelirlerden satış ve faaliyet giderleri çıkarıldıktan sonra kalan kârdır.
Finansman ve vergi öncesinde işin kendi operasyonunun ürettiği kârdır.
Örnek: Brüt kârdan personel, pazarlama ve amortisman giderleri düşülür.
Politika veya piyasa faizindeki değişimin mevduat ve kredi faizlerine yansıma oranı ve hızıdır.
Merkez bankası faizindeki hareketin banka faizlerine ne kadar geçtiğidir.
Örnek: Geçişkenlik yüzde 70 ise 2 puanlık politika şoku kredi faizine yaklaşık 1,4 puan yansıyabilir.
Bir serinin ardışık gözlemleri arasındaki farkı hesaplayarak trend veya birim kök etkisini azaltma dönüşümüdür.
Bugünkü değerden önceki değeri çıkarmaktır.
Örnek: Birinci fark Δyₜ = yₜ − yₜ₋₁ biçiminde hesaplanır.
Faiz, amortisman ve vergi öncesi kârı gösteren, operasyonel performansı karşılaştırmak için kullanılan ara ölçüdür.
Finansman, vergi ve nakit dışı amortisman öncesi faaliyet sonucudur.
Örnek: FAVÖK nakit akışı değildir; işletme sermayesi ve yatırım harcamalarını içermez.
Bir seçenek tercih edildiğinde vazgeçilen en iyi alternatifin değeridir.
Bir kararı seçmenin görünmeyen bedeli, vazgeçtiğin en iyi seçenektir.
Örnek: Bir yıl eğitim almak için vazgeçilen ücret geliri fırsat maliyetinin parçasıdır.
Bir işletmenin varlık veya yatırım finansmanında borç kullanma derecesidir.
Şirketin ne kadar borçla çalıştığını ve bu borcun sonucu büyütme riskini anlatır.
Örnek: Borç getiriyi artırabildiği gibi faiz ve yeniden finansman riskini de yükseltir.
Ekonomideki mal ve hizmet fiyatlarının belirli bir endeksle özetlenen ortalama seviyesidir.
Enflasyon hızsa, fiyat düzeyi varılan seviyedir.
Örnek: Enflasyon sıfıra inse bile fiyat endeksi 150 seviyesinde kalabilir.
Bir ekonomide belirli dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin parasal değeridir.
Ülke içinde üretilen toplam nihai ekonomik değeri ölçer.
Örnek: Ara malını ve ondan üretilen nihai ürünü birlikte saymak çifte sayım yaratır.
Bir değişkenin önceki dönemlerde aldığı değerlerin modelde açıklayıcı olarak kullanılmasıdır.
Bugünü açıklamak için dünün değerini kullanmaktır.
Örnek: Bir önceki ayın enflasyonu bugünkü enflasyon denklemine gecikmeli girebilir.
Bir işletmenin belirli dönemdeki gelir, gider ve kâr oluşumunu gösteren finansal tablodur.
Şirketin dönem boyunca nasıl kâr veya zarar ürettiğini anlatır.
Örnek: Cirodan satış maliyeti ve faaliyet giderleri çıkarılarak kâr basamaklarına ulaşılır.
Olay gerçekleştikçe çok kısa gecikmeyle üretilen veya kullanıma sunulan veri akışıdır.
Yeni bilgi geldikçe hemen ya da hızla güncellenen veridir.
Örnek: Ödeme işlemlerinin saniyeler içinde izlenmesi gerçek zamanlı veri akışına yakındır.
Benzer riskteki borçlanma araçlarının faizlerini vadelerine göre gösteren eğridir.
Kısa ve uzun vadeli faizlerin aynı anda nasıl sıralandığını gösterir.
Örnek: Uzun vadeli faizler kısa vadeden düşükse eğri ters olabilir.
Tekrarlanan örnekleme yorumunda, belirli oranda gerçek parametreyi kapsayacak yöntemle kurulan tahmin aralığıdır.
Tahminin makul belirsizlik aralığını gösterir.
Örnek: Yüzde 95 güven aralığı 0,2 ile 0,8 ise sıfır bu aralıkta değildir.
Bir serinin her noktada yakın geçmişteki belirli sayıda gözlemin ortalamasıyla yumuşatılmasıdır.
Kısa dönem dalgalanmayı azaltıp eğilimi görmeyi kolaylaştırır.
Örnek: Üç aylık hareketli ortalama her ay son üç gözlemi birlikte kullanır.
Modelin bağımlı değişkende açıklayamadığı gözlenmeyen etkileri ve rastlantısal bileşeni temsil eder.
Modelde olmayan her şeyin toplandığı kısımdır.
Örnek: Yetenek ölçülmüyorsa ücret modelinin hata teriminde yer alabilir.
Hanehalkı tüketimi, özel ve kamu yatırımları ile kamu tüketiminin yurtiçindeki toplam harcama etkisidir.
Ülke içindeki tüketim ve yatırım isteğinin toplamıdır.
Örnek: Kredi koşulları sıkılaştığında dayanıklı tüketim harcamaları yavaşlayabilir.
Bir yatırımın beklenen nakit akışlarının net bugünkü değerini sıfıra eşitleyen iskonto oranıdır.
Yatırımın kendi içinden ürettiği başabaş iskonto oranıdır.
Örnek: IRR, sermaye maliyetinden yüksekse proje diğer varsayımlar altında cazip olabilir.
Bir açıklayıcı değişkenin hata terimiyle ilişkili olması nedeniyle katsayı tahmininin nedensel yorumunu bozan sorundur.
Model girdisinin görünmeyen nedenlerle birbirine karışmasıdır.
Örnek: Ters nedensellik, ölçüm hatası veya atlanan değişken içsellik yaratabilir.
Gelecekteki nakit akışlarını bugünkü değere indirgemek için kullanılan, zaman ve risk bedelini içeren orandır.
Gelecekteki paranın bugünkü karşılığını bulurken kullandığımız orandır.
Örnek: Risk yükseldiğinde iskonto oranı artar ve aynı gelecekteki nakdin bugünkü değeri düşer.
Bir sonucun seçilen model ve varsayımlar altında yalnız örnekleme rastlantısıyla açıklanmasının belirlenen eşik açısından düşük görülmesidir.
Verinin, sıfır etki varsayımına karşı ne kadar güçlü kanıt sunduğunu değerlendirir.
Örnek: Yüzde 5 anlamlılık eşiği, etkinin büyük veya ekonomik açıdan önemli olduğunu tek başına göstermez.
Referans dönemde ücret, kâr veya aile kazancı karşılığında ekonomik faaliyette bulunan kişileri ifade eder.
Çalışan ve üretime katılan insan sayısını anlatır.
Örnek: İstihdam artarken işgücüne katılım daha hızlı yükselirse işsizlik oranı yine artabilir.
Çalışan veya aktif olarak iş arayan nüfusun çalışma çağındaki nüfusa oranıdır.
Kaç kişinin emek piyasasında yer aldığını gösterir.
Örnek: İş aramaktan vazgeçenler arttığında işsizlik düşerken katılım da düşebilir.
Çalışmak isteyen, iş arayan ve çalışmaya hazır kişilerin işgücüne oranıdır.
İş arayanların çalışanlar ve iş arayanlar toplamındaki payıdır.
Örnek: İş aramayı bırakan kişi işsiz sayılmayabilir ve işgücüne katılım oranını düşürebilir.
Bir skor veya olasılığın hangi değerden sonra belirli bir sınıf ya da eylem olarak kabul edileceğini belirleyen sınırdır.
Model çıktısının ne zaman evet veya hayır sayılacağını belirler.
Örnek: Temerrüt olasılığı yüzde 20'yi aşınca ek inceleme başlatmak bir karar eşiğidir.
Bir müdahaleyi almayan ve sonuçların karşılaştırılması için karşı-olgusal referans sağlayan gruptur.
Uygulama yapılmayan karşılaştırma grubudur.
Örnek: Eğitim programına katılmayan benzer öğrenciler kontrol grubu olabilir.
İki değişkenin birlikte hareket etme yönünü ve doğrusal kuvvetini özetleyen ölçüdür.
İki değişkenin beraber değişip değişmediğini gösterir; nedenini göstermez.
Örnek: Dondurma satışı ve güneş yanığı sıcak günlerde birlikte artabilir.
Bankacılık sistemindeki kredi stokunun belirli dönemdeki değişim oranıdır.
Toplam kredinin ne kadar hızlı arttığını veya azaldığını gösterir.
Örnek: Kredi faizi yükseldiğinde kredi talebi yavaşlayabilir; fakat ilişki bire bir değildir.
Borç alanın kullandığı fon için anapara dışında ödediği, vade ve risk koşullarına göre belirlenen faiz oranıdır.
Kredi kullanmanın zaman ve risk bedelidir.
Örnek: Politika faizi, fonlama maliyeti ve borçlunun riski kredi fiyatına birlikte girer.
Döviz kurundaki değişimin ithal maliyetleri ve fiyatlama davranışı üzerinden yurtiçi fiyatlara yansıma derecesidir.
Kur hareketinin ne kadarının fiyatlara geçtiğini anlatır.
Örnek: İthal girdi payı yüksek bir üründe kur geçişkenliği daha güçlü olabilir.
Bir varlığın değer kaybı ve işlem maliyeti sınırlı biçimde hızla ödeme aracına çevrilebilme niteliğidir.
Bir değeri ne kadar kolay nakde çevirebildiğini anlatır.
Örnek: Vadesiz mevduat genellikle gayrimenkulden daha likittir.
Pozitif bir değişkenin doğal logaritmasının alınarak ölçek, büyüme ve değişen varyans özelliklerinin dönüştürülmesidir.
Büyük değer aralıklarını sıkıştırır ve farkları yaklaşık büyüme oranı gibi yorumlamayı kolaylaştırır.
Örnek: Log fiyatın birinci farkı küçük değişimlerde yaklaşık yüzde değişime karşılık gelir.
Kamu harcamaları, vergiler ve borçlanma yoluyla ekonomik faaliyet ve gelir dağılımını etkileyen politikalardır.
Devlet bütçesinin ekonomi üzerindeki kullanım biçimidir.
Örnek: Durgunlukta kamu yatırımının artırılması genişletici maliye politikası olabilir.
Üretim girdileri, ücretler, enerji veya kur kaynaklı maliyet artışlarının genel fiyatlara yansımasıyla oluşan enflasyon baskısıdır.
Üretmek pahalılaştığı için fiyatların yükselmesidir.
Örnek: Enerji maliyetindeki sert artış, birçok sektörde satış fiyatlarını yukarı itebilir.
Üretime bir ek birim daha eklendiğinde toplam maliyette meydana gelen değişimdir.
Bir tane daha üretmenin ek maliyetidir.
Örnek: 100'üncü ürün toplam maliyeti 50 TL artırıyorsa o birimin marjinal maliyeti 50 TL'dir.
Bir veri setinin kaynağı, tanımı, birimi, kapsamı, yöntemi ve güncelleme zamanı gibi veriyi açıklayan bilgilerdir.
Verinin ne olduğunu ve nasıl üretildiğini anlatan veridir.
Örnek: Bir enflasyon serisinin baz yılı ve mevsimsel düzeltme durumu metadata içinde yer alır.
Kişi ve kurumların bankalarda vadesiz veya vadeli olarak tuttukları, banka açısından yükümlülük olan fonlardır.
Müşterinin bankadaki para alacağıdır.
Örnek: Müşteri hesabındaki 1.000 TL, müşteri için varlık; banka için yükümlülüktür.
Takvim veya yıl içi düzenli tekrar eden hareketlerin seriden tahmin edilerek ayrıştırılmasıdır.
Bayram, mevsim ve takvim etkilerini veriden ayırmaya çalışır.
Örnek: Her yaz artan turizm hareketi düzeltilince aylar arası temel eğilim daha iyi görülebilir.
Bir zaman serisinde takvimle ilişkili, düzenli aralıklarla tekrar eden örüntüdür.
Her yıl veya dönem benzer zamanda tekrarlayan harekettir.
Örnek: Turizm gelirlerinin yaz aylarında artması mevsimsel bir örüntü olabilir.
Dönem içindeki nakit giriş ve çıkışlarını işletme, yatırım ve finansman faaliyetlerine ayıran tablodur.
Kârın değil, gerçek nakit hareketinin nereden geldiğini gösterir.
Örnek: Vadeli satış geliri artırabilir; nakit tahsil edilene kadar işletme nakdi artmayabilir.
Bir değişkendeki müdahalenin diğer değişkenin sonucunu değiştirdiği ilişkiyi ifade eder.
X değişirse gerçekten Y'nin de bu yüzden değişip değişmediğidir.
Örnek: Rastgele deney, uygun koşullarda nedensel etkiyi tanımlamaya yardım eder.
Bir yatırımın iskonto edilmiş gelecekteki nakit girişleri ile başlangıç ve sonraki nakit çıkışları arasındaki farktır.
Yatırımın bugünün parasıyla ne kadar değer eklediğini ölçer.
Örnek: Pozitif NBD, kullanılan varsayımlar altında yatırımın gerekli getiriyi aştığını gösterir.
Genellikle dönen varlıklar ile kısa vadeli yükümlülükler arasındaki farkı veya operasyonel alacak-stok-borç dengesini ifade eder.
Günlük faaliyetin bağladığı kısa vadeli kaynağı gösterir.
Örnek: Stok ve alacak artarken tedarikçi borcu aynı kalırsa daha fazla nakit bağlanabilir.
Gelir tablosundaki tüm faaliyet, finansman, vergi ve diğer kalemler sonrasında ortaklara kalan dönem sonucudur.
Tüm giderler çıktıktan sonra kalan muhasebe kârıdır.
Örnek: Net kâr pozitifken alacaklar ve stok büyürse nakit akışı zayıf olabilir.
Üretim değerindeki değişimi cari fiyatlarla, enflasyondan arındırmadan ölçer.
Hem miktar hem de fiyat değişimini birlikte taşır.
Örnek: Satılan miktar sabitken fiyatların artması nominal hasılayı büyütebilir.
Enflasyon etkisi çıkarılmadan sözleşmede veya piyasada gözlenen faiz oranıdır.
Bankada ya da tahvilde doğrudan gördüğün faiz oranıdır.
Örnek: Nominal faiz yüzde 40 ve beklenen enflasyon yüzde 30 ise yaklaşık reel faiz yüzde 10'dur.
Parasal değerleri ilgili dönemin cari fiyatlarıyla ölçen, fiyat değişiminden arındırılmamış seridir.
Enflasyonun etkisini içinde taşıyan para serisidir.
Örnek: Yıllık satış tutarı artarken satılan gerçek miktar azalabilir.
Diğer koşullar sabitken tüketicinin geliri arttığında talebi artan mal veya hizmettir.
Gelir yükseldiğinde daha çok satın alınan üründür.
Örnek: Gelir arttıkça restoran harcamasının artması normal mal davranışı gösterebilir.
Bir serinin veya model artıklarının farklı zamanlardaki değerleri arasında ilişki bulunmasıdır.
Bugünkü değerin geçmiş değerlerle bağlantılı olmasıdır.
Örnek: Artıklardaki otokorelasyon modelin zaman yapısını eksik bıraktığını gösterebilir.
Bir ülkenin dış dünyayla yaptığı tüm ekonomik işlemleri cari, sermaye ve finans hesaplarıyla kaydeden istatistik sistemidir.
Ülkeye giren ve çıkan dış kaynakların geniş muhasebesidir.
Örnek: Cari açık finans hesabındaki sermaye girişi veya rezerv değişimiyle karşılanabilir.
Varlıklardan tüm yükümlülükler çıkarıldıktan sonra işletme sahiplerine kalan muhasebe değeridir.
Şirketin net varlıklarının sahiplerine ait kısmıdır.
Örnek: Net kâr dağıtılmadığında geçmiş yıl kârları üzerinden özkaynağı artırabilir.
Sıfır hipotezi doğru kabul edildiğinde gözlenen veya daha uç bir test istatistiği elde etme olasılığıdır.
Verinin sıfır hipoteziyle ne kadar uyumsuz olduğunu ölçer; hipotezin doğru olma olasılığı değildir.
Örnek: Küçük p-değeri tek başına ekonomik önem veya nedensellik kanıtlamaz.
Ekonomide ödeme ve tasarruf amacıyla tutulan nakit ve belirli mevduat türlerinin tanıma göre değişen toplamıdır.
Kullanılabilir para stokunun M1, M2 gibi kapsamlarla ölçülmesidir.
Örnek: M2, nakdin yanında daha geniş mevduat kalemlerini de içerir.
Geniş para arzının parasal tabana oranını özetleyen, nakit ve rezerv tercihleriyle değişen katsayıdır.
Bir birim taban para karşılığında kaç birim geniş para bulunduğunu gösterir.
Örnek: Para arzı 400, parasal taban 100 ise gözlenen çarpan 4'tür.
Merkez bankasının fiyat istikrarı ve diğer yasal hedefleri için faiz, likidite ve bilanço araçlarını kullanmasıdır.
Merkez bankasının finansal koşulları yönlendirme biçimidir.
Örnek: Politika faizi artışı kredi ve talep kanalı üzerinden enflasyonu etkileyebilir.
Para politikası kararlarının faiz, kredi, varlık fiyatı, kur ve beklenti kanallarıyla harcama ve enflasyona ulaşma sürecidir.
Merkez bankası kararının ekonomide izlediği yolların bütünüdür.
Örnek: Politika faizi → kredi maliyeti → talep → enflasyon zinciri bu mekanizmanın bir parçasıdır.
Dolaşımdaki nakit ile bankaların merkez bankasındaki rezervlerinin toplamıdır.
Merkez bankası parasının ekonomideki temel stokudur.
Örnek: Nakit 60 ve banka rezervleri 40 birimse parasal taban 100 birimdir.
Serbest piyasa sonucunun kaynakları toplumsal açıdan etkin dağıtmadığı durumu ifade eder.
Piyasanın tek başına toplum için en iyi sonucu üretmemesidir.
Örnek: Çevre kirliliğinin fiyatlara girmemesi negatif dışsallık kaynaklı piyasa aksaklığıdır.
Talep edilen miktarla arz edilen miktarın birbirine eşit olduğu fiyat ve miktar bileşimidir.
Alıcıların istediğiyle satıcıların sunduğu miktarın buluştuğu noktadır.
Örnek: Denge fiyatının altında talep fazlası, üstünde arz fazlası oluşabilir.
Merkez bankasının kısa vadeli fonlama koşullarına yön vermek için belirlediği temel faiz oranıdır.
Merkez bankasının diğer faizlere sinyal veren ana faizidir.
Örnek: 250 baz puanlık artış, faiz oranının örneğin yüzde 40'tan yüzde 42,5'e çıkmasıdır.
Bir politika kararının finansal koşullar, harcama ve fiyatlar üzerindeki etkisinin ortaya çıkmasına kadar geçen süredir.
Karar bugün alınır; tüm sonuçlar bugün görülmez.
Örnek: Kredi faizleri hızlı, yatırım ve enflasyon daha gecikmeli tepki verebilir.
Ekonominin mevcut emek, sermaye ve teknolojiyle enflasyon baskısı yaratmadan sürdürülebilir biçimde üretebileceği tahmini düzeydir.
Ekonominin normal koşullardaki üretim kapasitesidir; doğrudan gözlenmez.
Örnek: Potansiyel üretim filtre veya üretim fonksiyonu gibi yöntemlerle tahmin edilir.
Üretimdeki değişimi fiyat artışlarının etkisinden arındırarak ölçen büyüme oranıdır.
Ekonominin fiyatlar değil, üretilen miktar bakımından büyüyüp büyümediğini gösterir.
Örnek: Nominal hasıla yüzde 20, fiyatlar yüzde 15 artmışsa reel büyüme yaklaşık yüzde 4,3'tür.
Nominal döviz kurunun yurt içi ve dışı fiyat düzeyleriyle düzeltilmiş, göreli fiyat ve rekabet gücü hakkında bilgi veren biçimidir.
Kuru, iki ülkenin fiyat farkını da hesaba katarak karşılaştırır.
Örnek: Nominal kur değişmese bile yurt içi enflasyon farkı reel kuru değiştirebilir.
Nominal faizden beklenen veya gerçekleşen enflasyon etkisi çıkarılarak hesaplanan satın alma gücü cinsinden faizdir.
Faizin fiyat artışlarından sonra geriye kalan kısmıdır.
Örnek: Nominal faiz yüzde 35, beklenen enflasyon yüzde 30 ise yaklaşık reel faiz yüzde 3,8'dir.
Nominal değerlerin uygun bir fiyat endeksiyle arındırılarak sabit fiyat veya hacim cinsinden ifade edildiği seridir.
Fiyat artışından temizlenmiş miktar veya satın alma gücü serisidir.
Örnek: Nominal tüketim TÜFE veya uygun deflatörle reel hale getirilebilir.
Bir sonuç değişkeni ile bir veya daha fazla açıklayıcı değişken arasındaki koşullu ilişkiyi tahmin eden yöntem ailesidir.
Diğer değişkenler hesaba katıldığında X ile Y arasındaki ilişkiyi ölçer.
Örnek: Doğrusal regresyon katsayıları en küçük kareler yöntemiyle tahmin edilebilir.
Diğer model değişkenleri sabitken açıklayıcı değişkendeki bir birim değişimin sonuçla ilişkilendirilen ortalama değişimini gösterir.
X bir birim değiştiğinde Y'nin modelde ne kadar değiştiğini söyler.
Örnek: 0,4 katsayısı, X'teki bir birim artışın Y'de 0,4 birim artışla ilişkili olduğunu belirtir.
Üretim, gelir, istihdam ve harcama gibi göstergelerde ekonomiye yayılan belirgin ve süreğen daralmadır.
Ekonomik faaliyetin geniş bir bölümünün küçülmesidir.
Örnek: İki çeyrek daralma pratik bir kuraldır; tek başına her resesyon tanımını karşılamaz.
Yatırımcının risksiz kabul edilen getiriye ek olarak belirsizlik ve kayıp ihtimali için talep ettiği ek getiridir.
Daha yüksek risk için istenen ek faiz veya getiridir.
Örnek: Ülke veya şirket riski yükseldiğinde borçlanma maliyeti artabilir.
Belirli kapasite aralığında üretim miktarı değişse de kısa dönemde değişmeyen maliyettir.
Hiç üretim yapılmasa da ortaya çıkan maliyettir.
Örnek: Mağaza kirası kısa dönemde sabit maliyet olabilir.
Ortak trend, üçüncü değişken veya tesadüf nedeniyle iki değişken arasında anlamlı ilişki varmış gibi görünen korelasyondur.
Birlikte hareket görünür ama aralarında gerçek bir bağ olmak zorunda değildir.
Örnek: Trendli iki zaman serisi ekonomik bağlantı olmadan yüksek korelasyon gösterebilir.
Otoregresif, fark alma, hareketli ortalama ve mevsimsel bileşenleri dışsal değişkenlerle birleştiren zaman serisi modelidir.
Geçmiş değerler, geçmiş hatalar, mevsimsellik ve dış göstergelerle tahmin kurar.
Örnek: SARIMAX(p,d,q)(P,D,Q,s), model derecelerini ve mevsim dönemini açıkça yazar.
İşletmenin faaliyetlerinden ürettiği nakitten faaliyetini sürdürmek ve büyütmek için gereken yatırımlar çıkarıldıktan sonra kalan nakittir.
Operasyon ve gerekli yatırımlardan sonra gerçekten serbest kalan nakittir.
Örnek: Yüksek FAVÖK, büyük yatırım harcaması nedeniyle düşük serbest nakit akışına dönüşebilir.
Portföy yatırımı, doğrudan yatırım, kredi ve mevduat gibi finansal işlemlerle ülkeler arasında gerçekleşen fon akımlarıdır.
Paranın yatırım veya finansman amacıyla ülkeler arasında hareketidir.
Örnek: Yabancı yatırımcının yerel tahvil alması ülkeye portföy girişi yaratır.
Bir faaliyetin karar verene yüklediği özel maliyet ile üçüncü kişilere yüklediği dışsal maliyetin toplamıdır.
Bir seçimin hem yapan kişiye hem topluma çıkardığı toplam faturadır.
Örnek: Yakıt maliyetine hava kirliliği zararı eklendiğinde sosyal maliyet bulunur.
Bir tahmin edicinin örneklemden örnekleme ne kadar değişebileceğini ölçen belirsizlik göstergesidir.
Tahminin ne kadar hassas olduğunu gösterir.
Örnek: Aynı katsayıda daha küçük standart hata daha dar güven aralığı üretir.
Talep edilen miktarın fiyattaki yüzde değişime ne ölçüde tepki verdiğini gösteren katsayıdır.
Fiyat değişince müşterinin ne kadar güçlü tepki verdiğini ölçer.
Örnek: Fiyat yüzde 10 artarken miktar yüzde 20 düşerse esnekliğin mutlak değeri yaklaşık 2'dir.
Tüketici geliri değiştiğinde bir mala olan talebin yüzde olarak ne kadar değiştiğini ölçer.
Gelir artınca ürün talebinin ne kadar değiştiğini anlatır.
Örnek: Gelir yüzde 5 artarken talep yüzde 10 artarsa gelir esnekliği yaklaşık 2'dir.
Tüketicilerin farklı fiyat düzeylerinde satın almak istedikleri ve satın alabilecekleri miktar ilişkisidir.
Fiyat değiştikçe alıcıların ne kadar almak istediğini gösterir.
Örnek: Diğer koşullar sabitken fiyat yükseldiğinde talep edilen miktar genellikle azalır.
İşlem öncesindeki bilgi asimetrisinin daha riskli veya düşük kaliteli tarafları piyasada yoğunlaştırmasıdır.
Kaliteyi ayırt edememek, kötü seçeneklerin piyasada kalmasına yol açar.
Örnek: Sigortacı riski göremezse yüksek riskli kişiler poliçeye daha çok yönelebilir.
Belirli fiyat düzeyinde hanehalkı, firmalar, kamu ve dış dünyanın ekonomiden satın almak istediği toplam nihai üretimdir.
Ekonomideki toplam harcama isteğidir.
Örnek: Tüketim, yatırım, kamu harcaması ve net ihracat toplam talebin bileşenleridir.
Hanehalklarının tükettiği seçilmiş mal ve hizmet sepetinin fiyat değişimini ölçen tüketici fiyat endeksidir.
Temsili bir tüketim sepetinin zaman içinde ne kadar pahalandığını gösterir.
Örnek: Gıda, konut ve ulaştırmanın fiyat hareketleri ağırlıkları ölçüsünde endekse girer.
Yurt içinde üretilen ürünlerin üretici aşamasındaki fiyat değişimini izleyen endekstir.
Fiyatı tüketiciye ulaşmadan, üretici tarafında ölçer.
Örnek: Enerji ve ara malı maliyetlerindeki artış önce üretici fiyatlarına yansıyabilir.
Geçmiş olaylar sonucu işletmenin kontrol ettiği ve gelecekte ekonomik fayda sağlaması beklenen kaynaktır.
Şirketin değer üretebilen kaynaklarıdır.
Örnek: Nakit, ticari alacak, stok ve makine birer varlıktır.
Bir veri serisinin günlük, aylık, çeyreklik veya yıllık gibi hangi aralıklarla gözlendiğini belirtir.
Verinin ne sıklıkla ölçüldüğüdür.
Örnek: Aylık enflasyon ile çeyreklik GSYH doğrudan aynı zaman indeksinde değildir.
İlk yayımlanan istatistiğin yeni bilgi, yöntem veya düzeltmelerle sonradan güncellenmesidir.
Açıklanan verinin daha sonra değişebilmesidir.
Örnek: İlk GSYH büyüme tahmini daha kapsamlı kaynaklar geldikçe revize edilebilir.
Eksik, hatalı, tutarsız veya yinelenen gözlemleri belirleme ve kurallı biçimde düzeltme sürecidir.
Analizden önce veriyi kullanılabilir ve izlenebilir hale getirmektir.
Örnek: Para birimi farklı girilmiş satırları standardize etmek veri temizleme adımıdır.
Daha kısa bir dönemdeki değişim veya getirinin aynı hızın bir yıl sürdüğü varsayımıyla yıllık ölçüye dönüştürülmesidir.
Aylık ya da çeyreklik hızı yıllık karşılığa çevirir.
Örnek: Aylık yüzde 1 artışı yalnız 12 ile çarpmak yaklaşık, bileşik hesaplamak ise tam yıllıklandırmadır.
Geçmiş olaylardan doğan ve yerine getirilmesi ekonomik kaynak çıkışı gerektirecek mevcut borçtur.
Şirketin başkalarına karşı yerine getirmesi gereken borç veya taahhüttür.
Örnek: Banka kredisi ve tedarikçi borcu bilançoda yükümlülüktür.
Bankaların belirli yükümlülükleri karşılığında merkez bankasında tutmak zorunda olduğu kaynak oranı veya tutarıdır.
Mevduatın düzenleme gereği ayrılan bölümüdür.
Örnek: Karşılık oranı yükseldiğinde aynı mevduat yapısında gerekli rezerv artar.
Para politikası laboratuvarında faiz, kredi, talep ve enflasyon bağlantısını parametreleri değiştirerek gör.